Της Χιονίας Βλάχου – Μπλιάτκα
Ο πολυτάλαντος κύριος Κοροβίνης γεννήθηκε στη Νέα Μηχανιώνα το 1953 και η διαδρομή του κουβαλά τον χαρακτήρα της πόλης που μεγάλωσε, δίπλα στη θάλασσα, αλλά και της Θεσσαλονίκης, όπου ενηλικιώθηκε πνευματικά. Φιλόλογος στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση, συγγραφέας με μακρά και πολυσχιδή εργογραφία, ερευνητής πτυχών του ελληνικού και του τουρκικού λαϊκού πολιτισμού αλλά και ενεργός άνθρωπος του τραγουδιού ως συνθέτης, στιχουργός και ερμηνευτής, έχει διαμορφώσει μια πορεία όπου η λογοτεχνία, η έρευνα και η σκηνική παρουσία δεν λειτουργούν ξεχωριστά. Αντίθετα, συμπληρώνουν η μία την άλλη: η παρατήρηση τροφοδοτεί τη γραφή, η μνήμη γίνεται αφήγηση, το τραγούδι μετατρέπεται σε εργαλείο ανάγνωσης της κοινωνίας. Άλλωστε, όπως και ο ίδιος αναφέρει, «από μικρός ήμουν πνεύμα ανήσυχο και ένας χαρακτήρας τολμηρός, θα έλεγα, και διερευνητικός. Δεν καθόμουν ποτέ στα αβγά μου αλλά αντίθετα ψαχνόμουν πολύ μέσα στη ζωή, σε πολλά επίπεδα».
Στο συγγραφικό του έργο συναντά κανείς βιβλία που ακουμπούν τόσο στην καταγραφή όσο και στη λογοτεχνική ανασύνθεση: εργασίες που κινούνται από τη μελέτη παροιμιών, την επιμέλεια και συγκρότηση ανθολογιών έως πεζογραφικά και μυθιστορηματικά κείμενα, δοκίμια και χρονογραφίες. Παράλληλα έχει ασχοληθεί συστηματικά με κείμενα που φωτίζουν πρόσωπα και φαινόμενα του λαϊκού πολιτισμού αλλά και με έργα που αγγίζουν ιστορικά, κοινωνικά και πολιτικά «τραύματα» -χωρίς να φοβάται τα δύσκολα θέματα, αρκεί να τα προσεγγίσει με υλικό «δουλεμένο».
Οι διακρίσεις του -το βραβείο Ιπεκτσί το 1995, το Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος το 2011 για τον «Γύρο του θανάτου» καθώς και η βράβευση «Νίκος Θέμελης» το 2013 για το «’55»- δεν είναι απλώς τίτλοι αλλά σημάδια μιας διαδρομής που επιμένει στη σοβαρότητα του λόγου και τη διαρκή εργασία. Και αυτό το στοιχείο, η εργασία, είναι ίσως το πιο χαρακτηριστικό στην προσωπική του στάση: ο Κοροβίνης δεν μιλά για τη γραφή ως «έμπνευση της στιγμής» αλλά ως διαδικασία με κανόνες και ευθύνη. Όπως συνηθίζει να λέει, «ο συγγραφέας χρεώνεται τα λάθη του». Η φράση αυτή θα μπορούσε να λειτουργήσει σαν δημοσιογραφικό συμπέρασμα: στην εποχή της εύκολης πληροφορίας η αξιοπιστία δεν χαρίζεται αλλά κερδίζεται με έλεγχο, διασταύρωση, χρόνο.
Δεν είναι άλλωστε τυχαίο ότι επιστρέφει συχνά στη σημασία της αυθεντικότητας. «Άλλο να τα παριστάνεις κι άλλο να βγαίνουν αυθεντικά από μέσα σου», λέει δείχνοντας την απόστασή του από κάθε επιφανειακή μίμηση του «λαϊκού». Στο έργο του η λαϊκή γλώσσα δεν χρησιμοποιείται ως διακόσμηση αλλά ως δομή, ως τρόπος σκέψης. Γι’ αυτό και η γραφή του, ακόμα κι όταν φλερτάρει με τον προφορικό τόνο, κρατά την πειθαρχία του τεκμηρίου και τη σταθερότητα μιας προσωπικής αισθητικής.
Η Κωνσταντινούπολη αποτελεί επίσης σημαντικό κεφάλαιο της ζωής του. Έζησε εκεί μια οχταετία, εμπειρία που διαμόρφωσε την οπτική του πάνω στις ταυτότητες, τις μειονότητες και τις λεπτές ισορροπίες του ελληνισμού της διασποράς. Το ενδιαφέρον ωστόσο δεν είναι το «εξωτικό» στοιχείο της Πόλης αλλά η ουσία που κουβαλά: μια καθημερινότητα που απαιτεί νηφάλια ματιά και αποφυγή εύκολων συμπερασμάτων. Ο ίδιος επιμένει πως στις μεγάλες ιστορίες η ευθύνη βαραίνει όχι μόνο τις πολιτικές αλλά και τις κοινωνίες, τις αδράνειες, τις παραλείψεις.
Κι ύστερα είναι η Θεσσαλονίκη. Στον Κοροβίνη η πόλη δεν εμφανίζεται σαν φόντο αλλά σαν οργανισμός -με ιστορία, αντιφάσεις, φθορές, ενοχές αλλά και με μια πολιτιστική επιμονή που δεν εξαντλείται στα «επίσημα». Σε βιβλία του αλλά και στη δημόσια τοποθέτησή του, η Θεσσαλονίκη προβάλλει ως τόπος όπου η μνήμη συχνά κινδυνεύει να γίνει «αόρατη» μέσα στον θόρυβο του παρόντος. Και σε αυτή τη μνήμη, δίνει ιδιαίτερο βάρος όχι μόνο στα γεγονότα, αλλά στους ανθρώπους που διαμόρφωσαν τον τόνο της πόλης.
Όταν αναφέρεται σε Θεσσαλονικείς που τον σημάδεψαν, το κάνει για να δείξει πώς κρατιέται μια πόλη και από τις φωνές της. Ο Ντίνος Χριστιανόπουλος, ο Διονύσης Σαββόπουλος, ο Νίκος Παπάζογλου, «μορφές διαφορετικές μεταξύ τους, λειτουργούν σαν σημεία αναφοράς, σαν πρόσωπα που δεν ανήκουν μόνο στη δισκογραφία ή τις βιβλιοθήκες αλλά στην ίδια την αίσθηση της πόλης». «Αναπνέουν μαζί με εμάς», λέει χαρακτηριστικά, περιγράφοντας εκείνη τη σπάνια σχέση όπου η πολιτιστική παρουσία μοιάζει να συνεχίζεται ακόμη κι όταν οι άνθρωποι λείπουν.
Η μουσική βέβαια δεν είναι ένα «παράπλευρο» κομμάτι. Η δισκογραφία του (Από έβενο κι αχάτη, Φουζουλή: Λεϊλά και Μετζνούν, Τακίμια, Το κελί) και οι παραστάσεις του -συχνά με αφηγηματικό χαρακτήρα- δείχνουν ότι αντιμετωπίζει το λαϊκό τραγούδι ως πεδίο πολιτισμού, όχι μόνο ως διασκέδαση. Αντιλαμβάνεται δηλαδή το τραγούδι ως αρχείο κοινωνικής εμπειρίας. Οι στίχοι, οι μελωδίες, οι ιστορίες των δημιουργών, το περιβάλλον όπου γεννήθηκαν, όλα αυτά συνθέτουν για εκείνον μια «μικρή κοινωνιολογία» της καθημερινής ζωής.
Κοιτάζοντας συνολικά τη διαδρομή του, μένει η αίσθηση ενός ανθρώπου που δεν επένδυσε ποτέ στην ευκολία ούτε στην εικόνα. Επένδυσε στη δουλειά: στη λέξη που ελέγχεται, στο τραγούδι που κουβαλά ιστορία, στη μνήμη που δεν χαρίζεται. Και γι’ αυτό, ο ίδιος συμπυκνώνει τη στάση του στη φράση «Εγώ κάνω τη δουλειά μου. Κάνω τον δικό μου πολιτισμό».
5 ερωτήσεις στον Θωμά Κοροβίνη
Μεγαλωμένος ανάμεσα σε καφενεία -μικρόκοσμους και πόλεις -παλίμψηστα, ο δημιουργός μιλά για τη γλώσσα του λαού, τη μνήμη και την τεκμηρίωση, για τη σχολική τάξη ως αποστολή και για τη διπλή ματιά Θεσσαλονίκης -Κωνσταντινούπολης, που έγινε ευθύνη στη γραφή.
Ποια βιώματα από τα παιδικά και νεανικά σας χρόνια θεωρείτε ότι επηρέασαν περισσότερο την απόφασή σας να στραφείτε στη λογοτεχνία και γενικότερα στη δημιουργία;
Μεγάλωσα στη Νέα Μηχανιώνα, σε μια κωμόπολη όπου το καφενείο του πατέρα μου ήταν ένα μικρό «κέντρο του κόσμου». Εκεί, από παιδί, άκουγα ιστορίες ανθρώπων κάθε τάξης: ψαράδες, εργάτες, μικροαστούς, παραθεριστές. Άκουγα γλώσσα ζωντανή -παροιμίες, τραγούδια, βρισιές και προσευχές μαζί. Αυτό, χωρίς να το καταλαβαίνεις, σε πλουτίζει κοινωνικά και γλωσσικά. Από πολύ νωρίς διάβαζα εφημερίδες και έτσι ωρίμασα πρόωρα βλέποντας αντιθέσεις, πόλωση, χαρακτήρες. Αργότερα στη Φιλοσοφική προστέθηκε η μαθητεία με σημαντικούς δασκάλους, ενώ καθοριστική ήταν και η πολύχρονη σχέση μου με τον Ντίνο Χριστιανόπουλο στη «Διαγώνιο». Όλα αυτά έφτιαξαν ένα εσωτερικό απόθεμα: βιώματα, παρατήρηση, συγκρούσεις, ερωτικές εμπειρίες. Έτσι, όταν στράφηκα πιο συνειδητά στη γραφή, δεν πήγα σε κάτι «ξένο» αλλά σε κάτι που ήδη ζυμωνόταν μέσα μου.
Η σχέση σας με τη Θεσσαλονίκη φαίνεται να διατρέχει συχνά το έργο και τη δημόσια παρουσία σας. Τι σημαίνει για εσάς αυτή η πόλη σε προσωπικό και καλλιτεχνικό επίπεδο;
Η Θεσσαλονίκη είναι για μένα μια πόλη -παλίμψηστο. Έζησα ως παιδί τα χρόνια της δικτατορίας και ως νέος τα πρώτα χρόνια της μεταπολίτευσης, όταν υπήρχε μια έντονη άνθιση: παρέες, μουσικές, ιδέες, πολιτική, έρωτας, μια αίσθηση ότι η πόλη μπορεί να σταθεί αλλιώς. Μετά είδα την παρακμή: την ακηδία, τη φθορά, την απώλεια του αστικού και του λαϊκού της προσώπου. Και το δράμα είναι ότι ο σύγχρονος κάτοικος συχνά δεν αντιλαμβάνεται το ιστορικό βάθος της, τον συγκερασμό πολιτισμών και εθνοτήτων που τη σφράγισε. Παρ’ όλα αυτά, την πονάω. Δεν σκέφτομαι να φύγω, γιατί ό,τι γράφω, ό,τι τραγουδάω, έχει μέσα του δρόμους, γλώσσες και ανθρώπους της -ακόμη κι αυτούς που μοιάζουν να υπάρχουν σαν «φαντάσματα» στον αέρα της.
Στο έργο σας συναντά κανείς έντονα στοιχεία μνήμης, λαϊκού πολιτισμού και ιστορίας. Πώς επιλέγετε τα θέματα που θα γίνουν βιβλία και από πού ξεκινά συνήθως η έμπνευση;
Δεν διαλέγω «θέματα» σαν κατάλογο. Έρχεται μια καψούρα διαρκείας: κάτι που με πονά, μια αδικία, ένας άνθρωπος, ένα τραγούδι, μια πόλη. Τότε αρχίζει να δουλεύει μέσα μου και ζητά χρόνο. Η έμπνευση για μένα δεν είναι στιγμιαίο πυροτέχνημα, είναι καλλιέργεια. Και χρειάζεται τεκμηρίωση: η πληροφορία -ειδικά η έτοιμη- πρέπει να διασταυρώνεται. Ο συγγραφέας χρεώνεται τα λάθη του. Συχνά ξεκινώ από ένα λαϊκό υλικό -παροιμία, αφήγηση, ρεμπέτικο- και το ανοίγω λογοτεχνικά και κοινωνιολογικά αφήνοντας το να με πάει «όπου θέλει», προς την κοινωνία και τη ζωή.
Υπηρετήσατε για χρόνια τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση. Ποια ήταν η σχέση σας με τους μαθητές;
Δεν ένιωσα ποτέ πως είμαι απλώς ένας μεταφορέας γνώσεων. Έβλεπα τον ρόλο μου σαν φίλο και παιδαγωγό: να αγωνιώ για τα παιδιά, να τους ανοίξω τα μάτια, να τους μάθω να μη θεωρούν τίποτα δεδομένο. Κάτι σαν ιεραπόστολο. Με βοηθούσε το χιούμορ και το πείραγμα, όχι για να προσβάλω αλλά για να βάλω τον άλλον σε σκέψη. Τους έλεγα: αγαπήστε τον κόσμο, δείτε την ανθρωπότητα με ένα ερωτικό φίλτρο. Και κυρίως: δουλέψτε. Γιατί η φήμη πρέπει να είναι μικρότερη από την αξία του έργου.
Πώς σας διαμόρφωσε η Κωνσταντινούπολη; Τι άλλαξε μέσα σας μετά από εκείνη την εμπειρία -στη γραφή, στη σκέψη, στη στάση ζωής;
Η Κωνσταντινούπολη ήταν τεράστιο δώρο και δεύτερη πατρίδα. Έζησα εκεί οχτώ χρόνια, μια ολόκληρη ζωή: παρέες, τραγούδι, εκδηλώσεις και μια βαθύτερη επαφή με την ομογένεια, που συρρικνώθηκε δραματικά. Αυτό σε αλλάζει: σε κάνει να βλέπεις τις μειονότητες και τις ταυτότητες χωρίς ευκολίες και στερεότυπα. Μου άνοιξε ακόμη περισσότερο την αίσθηση των διασταυρώσεων ελληνικού και τουρκικού λαϊκού πολιτισμού και με έκανε να ζω «ανάμεσα σε δύο πόλεις»: όταν είμαι εδώ, είμαι και εκεί. Και όταν είμαι εκεί, κουβαλώ μέσα μου τη Θεσσαλονίκη. Αυτό περνά στη γραφή ως διπλή ματιά, ως μνήμη και ως ευθύνη.
Έγραψε τα βιβλία: Τουρκικές παροιμίες, (Άγρα, 1993), Κανάλ ντ’ Αμούρ (Άγρα, 1996), Τα πρόσωπα της Σωτηρίας Μπέλλου, Φαχισέ Τσίκα (Άγρα, 1998 /2018), Βωμολοχικές σκανδαλιστικές ελληνικές παροιμίες (Άγρα, 2009), Κωνσταντινούπολη. Λογοτεχνική ανθολογία, Τούρκοι ποιητές υμνούν την Κωνσταντινούπολη, Ο Μάρκος στο χαρέμι, Το χτικιό της Άνω Τούμπας, Τρία ζεϊμπέκικα και ένα ποίημα για τον Γιώργο Κούδα, Οι ασίκηδες. Εισαγωγή και ανθολογία της τουρκικής λαϊκής ποίησης από τον 13ο αιώνα μέχρι σήμερα (Άγρα, 2003), Οι Ζεϊμπέκοι της Μικράς Ασίας (Άγρα, 2005), Αφιέρωμα στον Στέλιο Καζαντζίδη, Θεσσαλονίκη 2005 -Ρεπορτάζ- Στον αδελφό Γιώργο Ιωάννου που λείπει 20 χρόνια στην καταπακτή, Σμύρνη, μια πόλη στη λογοτεχνία, Όμορφη Νύχτα. Χρονογραφία -μυθιστόρημα για 20 χρόνια λαϊκού τραγουδιού στη Θεσσαλονίκη [1985-2005] (Άγρα, 2008), Ο Καραγκιόζης λαϊκός τραγουδιστής (Άγρα, 2009), Ο γύρος του θανάτου (Άγρα, 2010), Θεσσαλονίκη 1912-2012. Μέσα στα στενά σου τα σοκάκια, Το αγγελόκρουσμα. Η τελευταία νύχτα του κυρ-Αλέξανδρου (Άγρα, 2012), ’55 (Άγρα, 2012), Τ’ αγαπημένα – ποιήματα και πεζά, Τί πάθος ατελείωτο (Άγρα, 2014), Το πρώτο φιλί (Άγρα, 2015), Ο κατάδεσμο (Άγρα, 2016), Σκίρτημα ερωτικόν. Ο Κ.Π. Καβάφης εις την Πόλιν (Άγρα, 2017), Ο θρύλος του Ασλάν Καπλάν (Άγρα, 2018), «Ολίγη μπέσα, ωρέ μπράτιμε!» Η τελευταία ώρα του Οδυσσέα Ανδρούτσου (Άγρα, 2019), Θεσσαλονίκη – Κωνσταντινούπολη – Ανατολή (Άγρα, 2021), Μπέμπης (Άγρα, 2022), Ποιήματα και τραγούδια (Άγρα, 2023), Σταυροί στο ακροθαλάσσι (Άγρα, 2024).
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Θεσσαλονίκη»
