Της Ελισάβετ Σταυριανίδου
Πεπραγμένα και απολογισμός εράνου για τα θύματα της πυρκαγιάς του 1917, ιδιόχειρες επιστολές του Ελευθερίου Βενιζέλου, αρχεία του ιστορικού Ιερού Ναού Αγίου Αθανασίου, αφίσες από θεατρικές παραστάσεις του ΚΘΒΕ, οθωμανικά έγγραφα, όπως περάτια του 1832 για διορισμούς ιμάμηδων σε τζαμιά, αποφάσεις και καταγραφές κληρονομικών του Ιεροδικείου Θεσσαλονίκης του 1799.
Αυτοί είναι μόνο λίγοι από τους «θησαυρούς» της Ιστορίας της Θεσσαλονίκης και της Βόρειας Ελλάδας, που φιλοξενούνται στο κτίριο που λειτούργησε το 1910 ως Ρωσικό Νοσοκομείο, στη συνέχεια ως μαιευτήριο και σήμερα στεγάζει το Ιστορικό Αρχείο Μακεδονίας (ΙΑΜ).
Οι τρεις αυτές διαφορετικές χρήσεις μάλιστα, δημιουργούν ακόμα και σήμερα, ένα μοναδικό συνδυασμό αποτελέσματος, με ερευνητές που σπεύδουν στον χώρο προκειμένου να αντλήσουν πληροφορίες και «ανακαλύπτουν» πως εκεί γεννήθηκαν! «Το γραφείο της διεύθυνσης ήταν η αίθουσα των χειρουργείων, υπάρχουν άνθρωποι που έρχονται ως επισκέπτες και μου λένε: εδώ γεννήθηκα», αναφέρει χαρακτηριστικά η διευθύντρια του ΙΑΜ, Δόμνα Ιορδανίδου. Μάλιστα, ακριβώς απέναντι από το κτίριο της οδού Αλεξάνδρου Παπαναστασίου 21, αντίκρυ από τον σταθμό του Μετρό «Ευκλείδης», βρίσκεται ένας Μακεδονικός Τάφος, ο οποίος συνηθιζόταν να αποκαλείται ως «ο τάφος του μαιευτηρίου».
Το ιστορικό του κτιρίου
Στην περίοδο ακμής της Θεσσαλονίκης, στα τέλη του 19ου – αρχές του 20ού αιώνα, η ρωσική κοινότητα ίδρυσε το νοσοκομείο της σε μια περιοχή που περιλάμβανε άλλα δύο νοσοκομεία: το Ελληνικό (Θεαγένειο) και το Ισραηλιτικό (Χίρς).
Μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση, το κτήριο εγκαταλείφθηκε και μετατράπηκε από τις ελληνικές αρχές σε νοσοκομείο για τους Έλληνες πρόσφυγες από τη Ρωσία. Το 1925 μετονομάστηκε σε Μαιευτική Γυναικολογική Κλινική και το 1939 σε Δημόσιο Μαιευτήριο. Το κεντρικό κτήριο με τα παραρτήματά του λειτούργησε ως Μαιευτήριο και Σχολή Μαιών για τα επόμενα τριάντα πέντε χρόνια κι έγινε μάρτυρας της γέννησης χιλιάδων Θεσσαλονικέων. Το 1975 οι λειτουργίες μεταφέρθηκαν και το κεντρικό κτίσμα έμεινε εγκαταλειμμένο, ενώ οι βοηθητικοί χώροι χρησιμοποιήθηκαν (και χρησιμοποιούνται ακόμη) ως αίθουσες διδασκαλίας του 6ου και του 24ου Γυμνασίου-Λυκείου. Το 1984 το κτήριο παραχωρήθηκε από την Εφορεία Δημοσίων Κτημάτων (στην κυριότητα της οποίας είχε περιέλθει στο μεταξύ) για τη στέγαση του Ιστορικού Αρχείου Μακεδονίας και άρχισαν οι προκαταρτικές εργασίες για την αποκατάστασή του. Η όλη διαδικασία μελέτης και επισκευών διήρκεσε μέχρι το Μάιο του 1994. Το κτήριο, αν και εγκαταλειμμένο και ασυντήρητο, συμπεριφέρθηκε άριστα στους σεισμούς του 1978. Το 1982 έλαβε πιστοποιητικό στατικής επάρκειας και στη συνέχεια χαρακτηρίστηκε ως διατηρητέο έργο τέχνης, σε πλήρη ταύτιση με το περιεχόμενό του, που σκοπό έχει τη διατήρηση της ιστορικής μνήμης.
Μοναδικά τεκμήρια
Το ΙΑΜ περιλαμβάνει τμήμα των Γενικών Αρχείων του Κράτους (ΓΑΚ), συλλογές οθωμανικών και ελληνικών αρχείων που αφορούν όλες τις εκφάνσεις της κοινωνικής, εμπορικής και πολιτικής ζωής της Θεσσαλονίκης από τον 19ο αιώνα έως σήμερα. Έχει επιχειρησιακό στόχο την εποπτεία, διάσωση, συγκέντρωση, ταξινόμηση και ευρετηρίαση του αρχειακού υλικού εντός των ορίων των δήμων της περιφερειακής ενότητας Θεσσαλονίκης, με τελικό στόχο τη διάθεση και την με ποικίλους τρόπους αξιοποίηση του αρχειακού πλούτου από το κοινό και τους ερευνητές. «Υπάρχει πληθώρα δικαστικών, δημοτικών, διοικητικών, εκκλησιαστικών, εκπαιδευτικών αρχείων, αλλά και τραπεζικά αρχεία, συλλογές, αρχεία επιχειρήσεων, φωτογραφικά, χαρτογραφικά, συμβολαιογραφικά. Ανάμεσά τους μοναδικά έγγραφα, που δεν υπάρχουν πουθενά αλλού», τονίζει η κ. Ιορδανίδου.
Οθωμανικά έγγραφα
Η προσπάθεια διατήρησης των ιδιαίτερα πολύτιμων αρχείων της οθωμανικής διοίκησης στη Μακεδονία χρονολογείται από το 1943 και οδηγεί στην ίδρυση δια της νομοθετικής οδού του Ιστορικού Αρχείου Μακεδονίας, το 1954, με χρονολογία λειτουργίας το 1955. Αποτελεί δημόσια υπηρεσία που υπάγεται στη δικαιοδοσία του υπουργείου Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων, ενώ τελεί υπό την εποπτεία των ΓΑΚ.
Να σημειωθεί ότι οι σειρές των οθωμανικών κτηματολογικών και φορολογικών αρχείων, ξέχωρα από την ιστορική τους σημασία, βρίσκονται και σήμερα σε χρήση εξαιτίας της έλλειψης εθνικού κτηματολογίου. «Τα οθωμανικά έγγραφα, για παράδειγμα, που αφορούσαν στη Θεσσαλονίκη, δεν υπάρχουν ούτε στην Τουρκία, έμειναν εδώ. Υπάρχουν τίτλοι ιδιοκτησίας που είναι μοναδικοί και χρησιμεύουν ακόμα και πρόσφατα για να ορίσουν τη χρήση γης. Ιστορικοί, ερευνητές και φοιτητές που κάνουν το μεταπτυχιακό ή το διδακτορικό τους βρίσκουν εδώ το πρωτογενές υλικό», εξηγεί η διευθύντρια του ΙΑΜ.
«Κατάδυση» στα βάθη της Ιστορίας της πόλης
Κοιτάζοντας τις προθήκες, όπου διασώζονται ορισμένα από τα πολύτιμα αρχεία υπηρεσιών της πόλης, παρατηρώντας τα ονόματα που αναγράφονται, τον τρόπο και της γλώσσες γραφής, μπορεί κανείς όχι μόνο να έρθει σε επαφή με την κοινωνική και εμπορική ιστορία της Θεσσαλονίκης, αλλά να διαπιστώσει το διαπολιτισμικό της αποτύπωμα που διατηρεί ανά τους αιώνες.
Η έκθεση αρχειακού υλικού, συνοδεύεται από σχετικό μικρό κατάλογο, ενώ το περιεχόμενο είναι αντιπροσωπευτικό των συλλογών του Αρχείου και των δραστηριοτήτων που αναπτύσσει μια κρατική αρχειακή υπηρεσία στο πλαίσιο της διαχείρισης των αρχειακών πηγών. Είναι επισκέψιμη σε εργάσιμες ημέρες και ώρες, ενώ υπάρχει η δυνατότητα οργανωμένης ξενάγησης, μετά από προσυνεννόηση.
Το «τεκμήριο του μήνα»
Μάλιστα, στην ιστοσελίδα του ΙΑΜ παρουσιάζεται το «τεκμήριο του μήνα», ένα μεμονωμένο τεκμήριο (έγγραφο, φωτογραφία, χάρτης ή βίντεο ή άλλο) που τα ΓΓΑΚ – ΙΑΜ αναρτούν για ένα μήνα στον ιστότοπό τους. Μπορεί να προέρχεται τόσο από τις παλιές συλλογές του ΙΑΜ, όσο και από τα μόλις εισαχθέντα στην υπηρεσία αρχεία και μπορεί να σχετίζεται με ένα έργο, μια γιορτή, ένα γεγονός ή μια ιδέα.
Σκοπός του «τεκμηρίου του μήνα» είναι να λειτουργήσει ως μία ακόμη ενίσχυση της μνήμης, γνωριμίας με την ιστορία, αλλά, ταυτόχρονα να προβάλει τα αρχεία και τις συλλογές.
Με λίγα λόγια το ταξίδι στην Ιστορία και τη μνήμη δεν σταματά ποτέ, αφού τα αρχεία διαρκώς εμπλουτίζονται. «Οι δημόσιες υπηρεσίες στο πλαίσιο των εκκαθαρίσεων που κάνουν είναι υποχρεωμένες να απευθύνονται σε μας. Ισχύει ειδικό καθεστώς, με το οποίο εμείς αναλαμβάνουμε να κρίνουμε τι έχει αξία ιστορικά, τι πρέπει να κρατηθεί και τι όχι, οπότε στη συνέχεια να καταστραφεί», εξηγεί η κ. Ιορδανίδου.
Η «διαδρομή» στην πόλη
Το ΙΑΜ είναι μια περιφερειακή υπηρεσία των Γενικών Αρχείων του Κράτους (ΓΑΚ) και ιδρύθηκε στη Θεσσαλονίκη το 1954. Όπως προέβλεπε το διάταγμα για την ίδρυσή του, λειτούργησε στους χώρους της Εταιρίας Μακεδονικών Σπουδών, με καθεστώς παρόμοιο εκείνου της κεντρικής αρχειακής υπηρεσίας, γεγονός που προδίδει τη σημασία που απέδιδε η ηγεσία του ΥΠΕΠΘ και των ΓΑΚ στις δραστηριότητες του ΙΑΜ.
Οι στεγαστικές ανάγκες που δημιουργεί με τις αυξανόμενες απαιτήσεις σε χώρους η ίδια η φύση της υπηρεσίας, της επέβαλαν μια περιπλάνηση που διήρκεσε ακριβώς 40 χρόνια. Κατά την πρώτη περίοδο, μέχρι τις αρχές του 1972, φιλοξενήθηκε σε χώρους της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών, τον Ιούνιο του 1972 η υπηρεσία εγκαταστάθηκε στην οδό Καμβουνίων 9, στην περιοχή του Συντριβανίου, σε διαμέρισμα του 7ου ορόφου πολυκατοικίας, ενώ το 1991, κι ενώ είχαν δρομολογηθεί οι διαδικασίες μόνιμης στέγασής του, φιλοξενήθηκε προσωρινά σε χώρους του Πανεπιστημίου Μακεδονίας. Τον Απρίλιο του 1994 πραγματοποιήθηκε η οριστική εγκατάσταση στο πρώην Ρωσικό Νοσοκομείο, το οποίο παραχωρήθηκε από την Κτηματική Υπηρεσία του Δημοσίου για τη στέγαση της υπηρεσίας.
Έλλειψη χώρου
Πλέον ωστόσο ο χώρος έχει κορεστεί. Η ανάγκη για να στεγαστούν οι θησαυροί που ολοένα και αυξάνονται, καθώς συνεχίζονται οι εκκαθαρίσεις των υπηρεσιών, ενώ ταυτόχρονα αρκετοί πολίτες ενδιαφέρονται να καταθέσουν προσωπικές συλλογές, τίτλους ιδιοκτησίας και άλλα πολύτιμα έγγραφα, υπερτερεί του στεγαστικού. «Η δουλειά επομένως δεν τελειώνει ποτέ, όμως τελειώνει ο χώρος. Υπάρχει σοβαρό πρόβλημα έλλειψης χώρου. Τα αρχεία είναι πάρα πολλά και η διαδικασία της ταξινόμησης απαιτεί ακόμα περισσότερο. Δυστυχώς όσοι διαγωνισμοί έγιναν στο παρελθόν από τη Κτηματική Εταιρία του Δημοσίου απέβησαν άγονοι, επομένως είμαστε στη διαδικασία ανεύρεσης κάποιας άλλης λύσης», επισημαίνει η κ. Ιορδανίδου.
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Θεσσαλονίκη»
